Grad Berane se nalazi na sjeveroistoku Crne Gore. Pogodan geografski položaj i dobro razvijene saobraćajnice oduvijek su omogućavale stalne migracije stanovništva. Migracije su dovodile do neposrednih kontakata raznih naroda, što je stvaralo mogućnost za miješanje privrednih i kulturnih dostignuća, što se vidi i na ostacima materijalne kulture, koja je i do danas sačuvana.

Od mlađeg kamenog doba (neolita) do savremenog doba, u društveno-ekonomskom razvitku teritorije na kojoj je nastalo Berane, može se razlikovati pet glavnih perioda i to:

1) Prvi period, koji obuhvata najranije doba ljudskog društva – praistoriju,

2) Drugi period, za vrijeme rimske uprave,

3) Treći period, kao period razvitka srpske srednjovjekovne države,

4) Četvrti period, koji obuhvata tursko osvajanje i tursku vlast do oslobođenja,

5) Peti period, od 1912. godine, odnosno Prvog balkanskog rata, pa do danas.

Prvi period obuhvata praistoriju, koja počinje pojavom čovjeka kao razumnog bića. Na osnovu ostataka materijalne kulture, predmeta pronađenih sistematskim arheološkim istraživanjima na lokalitetima: Kremenštica, koja se nalazi u ataru sela Petnjik, Beran-krša, koji se nalazi na padinama brežuljka u Beranselu, Gradac, koji je uzvišenje u selu Budimlja, i Minina pećina u ataru sela Donja Ržanica, može se zaključiti da se život u periodu neolita odvijao u dužem vremenskom razdoblju na ovom prostoru. Dokazi za ovakvu tvrdnju su kulturni slojevi na lokalitetu Beran-krš.

Muzejski predmeti koji svjedoče o načinu života neolitskog čovjeka su: kremeni odbici, kamene sjekire, žrvnjevi, figurine, keramički sudovi i keramički tegovi. Ovi predmeti pripadaju vinčanskoj grupi, koja je vezana za unutrašnjost Balkana i vremenski period od 4500. do 3000. godine p. n. e.

Na ovom području nije do sada pronađeno oružje i oruđe od bakra, koje pripada prelaznom periodu od neolita u bronzano doba.

Bronza je metal koji je u cjelokupnom praistorijskom dobu imao najširu upotrebu. Najjači uticaj bronze je tada bio u industriji, trgovini i međusobnim vezama.

Na lokalitetu Rudeš u selu Budimlja pronađeni su materijalni ostaci artefakta iz bronzanog doba: bronzana sjekira „Kelt“ sa kalupom za livenje, dva bronzana mača i bronzane grivne, a na lokalitetu Lisijevo polje pronađen je ćilibarski nakit. Bronzano doba obuhvata period od 1600. do 800. godine p. n. e.

Ćilibarski nakit sa arheološkog lokaliteta Lisijevo polje

Drugi period je period rimske vladavine. Nema pisanih izvora kada su Rimljani zauzeli teritoriju današnjih Berana, a na osnovu datovanja ostataka materijalne kulture pretpostavlja se da su ovu oblast osvojili srednom I vijeka nove ere.

Osvajanjem ove teritorije od strane Rimske imperije ona je ušla u sastav rimske provincije zvane Dalmacija, a podjelom ove provincije 297. godine ova oblast je pripala provinciji poznatoj pod imenom Prevalis.

Rimljani su uspostavili novo odgovarajuće upravno uređenje i novu privredno-ekonomsku organizaciju. Ovo dovodi do afirmacije rimskog načina života. Sve ovo je iziskivalo primjenu urbanih i građevinskih elemenata rimske civilizacije, izgradnje u kamenu i opeci, za to vrijeme savremenih komunalnih uređaja.

Najpoznatiji lokaliteti iz ovog perioda nalaze se u selima: Budimlja, Dolac i Lužac.

U ataru sela Lužac se nalaze ostaci utvrđenja rimskog vojnog logora – kastrum, gdje su boravile veće rimske vojne jedinice, legije. Rimljani su ovakva vojna utvrđenja podizali da bi štitili svoja naselja i trgovačke puteve.

Poznata trasa trgovačkog puta, koju su koristili Rimljani, vodila je od Primorja preko Brizinimiuma, pa kanjonom Cijevne, do današnjih varoši Gusinje i Plav. Jedan krak ovog puta je preko planine Čakor išao na današnji grad Peć i dalje, a drugi niz rijeku Lim do današnjih Berana. Od Berana, jedan krak puta išao je preko Gradca za današnju varoš Rožaje (trgovište), a drugi krak niz Lim ka Kolovratu rimskog naselja.

Iz ovog perioda je na lokalitetu Budimlja pronađena civilna građevina Vila rustika (Villa rustica), sa kupatilom i pomoćnim objektima.

Na osnovu ovih otkrića da se zaključiti da su Rimljani vojne objekte podizali na lijevoj obali Lima, a civilne na desnoj.

Treći period istorijskog trajanja Beranske kotline otpočeo je u VII vijeku. Tada dolazi do korjenitih promjena, koje nastaju doseljavanjem Južnih Slovena na Balkansko poluostrvo, a samim tim i u Beransku kotlinu.

Na osnovu pisanih izvora i ostataka materijalne kulture, može se izvesti zaključak da je teritorija Beranske kotline, već od sredine VII vijeka, bila naseljena slovenskim življem. Na teritoriji Gornjeg Polimlja naselilo se slovensko pleme Srbi.

Naseljavanjem srpskog stanovništva formiralo se nekoliko župa u dolini Lima. Najznačajnija od njih je bila župa Budimlja. 

U XII vijeku župa Budimlja dobija sve značajnije mjesto u društveno-ekonomskom, administrativnom, a posebno u duhovnom životu srpske srednjovjekovne države. Potvrdu o značaju koji je imala župa Budimlja u srpskoj srednjovjekovnoj državi predstavlja i to što je župan Prvoslav, sin župana Tihomira i sinovac velikog župana Nemanje, podigao manastir Đurđevi Stupovi. Ovaj manastir je 1219. godine postao sjedište episkopije koju je uspostavio Sava Nemanjić, dobijanjem pune kanonske autokefalnosti Srpske Pravoslavne Crkve.

Na teritoriji župe Budimlja su u ovom periodu, pored manastira Đurđevi Stupovi, podignuti i manastiri/crkve u Šudikovi, Kaludri, Uroševici, Lubnicama i Polici. Budimska episkopija je nešto kasnije uzdignuta na viši stepen mitropolije. 

U današnjoj Beranskoj kotlini, a srednjovjekovnoj župi Budimlja, postajala su dva grada: Gradac i Bihor. Gradac se nalazio na brežuljku iznad današnjeg sela Budimlja i razvijao se kao tipičan srednjovjekovni grad, s tvrđavom na vrhu uzvišenja i podgrađem u podnožju. Srednjovjekovni grad Bihor je bio smješten na brdu iznad sela Bioče. On je bio tipično utvrđenje sa vojnom posadom.

Što se tiče Gornjeg Polimlja, Beranska kotlina je definitivno, kroz čitavu dosadašnju istorijsku retrospektivu, centar istorijskih zbivanja. Kroz već pomenute periode, možemo zaključiti da je ovaj predio gravitirao čitavim Gornjim Polimljem i da je bio centar gotovo svih važnijih istorijskih zbivanja u ovim krajevima. Turci 1455. godine zauzimaju grad Bihor u Budimljanskoj župi, koja postaje carskih has. Ova sredina je bila gusto naseljena srpskim stanovništvom sve do sredine 17. vijeka, kada je ono žestoko stradalo u otporima turskom zulumu i dobrim djelom napustilo svoje ognjište, seleći se u druge krajeve i odlazeći, kao u velikim seobama Srba pod Crnojevićima i Jovanovićima (Prva seoba Srba – 1690. godine; Druga seoba Srba – 1737. godine), do Save, Dunava i Južne Ugarske. Napuštenu zemlju Turci su dijelili islamizovanom stanovištvu čifčijskim sistemom, koji se u ovim krajevima zadržao sve do 1912. godine. Berane pod tursku vlast pada 1862. godine, kada se i odigrala jedna od najvećih bitaka na ovom području (Rudeška bitka). Neposrednu vlast na ovom području imale su porodice plavsko-gusinjskih aga i begova, Šabanagići i Redžepagići, a veoma su bili uticajni i bihorski Ćorovići.

Vodeću ulogu u srpskom narodu u oblasti Vasojevića u to vrijeme zauzima, i na njoj ostaje pune četiri decenije, Mojsije Zečević, iguman Đurđevih Stupova, jedan od najbližih saradnika Petra I (Cetinjskog) i Petra II Petrovića Njegoša. Za ovog igumana veže se i nastanak „Vasojevičkog zakona od 12 točaka“. Od vremena Prvog srpskog ustanka, pa sve do 1912. godine, borbe sa Turcima su bile neprestane, pogotovo u drugoj polovini 19. vijeka, kada se na čelo borbe stavio vasojevićki vojvoda Miljan Vukov. Poslije žestokih borbi u Prvom balkanskom ratu, Berane je oslobođeno od Turaka 16. oktobra 1912. godine. Istovremeno je ovaj kraj priključen Kraljevini Crnoj Gori. Ovaj kraj je preživio teške dane pod austrougarskom vlašću u Prvom svjetskom ratu. Od 21. juna 1949. godine Berane se zvalo Ivangrad, po narodnom heroju Ivanu Milutinoviću, ali mu je 1992. godine vraćen izvorni naziv.

print